شناسایی مولفه های ناپایداری حوضه های آبریز ایران (کاربرد شاخص فقر آبی در مقیاس حوضه آبریز)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه اقتصاد کشاورزی، دانشکده اقتصاد و توسعه کشاورزی، دانشگاه تهران، کرج، ایران

2 دانشگاه تهران، پردیس کشاورزی و منابع طبیعی، دانشکده اقتصاد و توسعه کشاورزی، عضو هیت علمی

3 گروه اقتصاد کشاورزی، دانشکده اقتصاد و توسعه، دانشگاه تهران، کرج، ایران

چکیده

ایران در منطقه فرونشینی توده‌های هوا در چرخه آب و هوایی نیم‌کره شمالی زمین قرار گرفته است، به همین دلیل بیش از دو سوم از پهنۀ آن دارای آب و هوای خشک و نیمه خشک می‌باشد. سهم ایران از جمعیت جهان 3/1 درصد و از منابع شیرین فقط 2/0 درصد است. لذا کاهش سرانه منابع آب تجدیدشونده، گسترش منابع آلوده‌کننده آب، اضافه برداشت از سفره‌های آب زیرزمینی عمده‌ چالش‌های موجود در بخش منابع آب بشمار رفته و حوضه‌های آبریز کشور را در شرایط ناپایدار قرار داده است. لذا این مطالعه به دنبال شناخت عوامل اثرگذار بر ناپایداری به سنجش وضعیت حوضه‌های آبریز کشور از لحاظ فقر آبی می‌پردازد. برای این منظور از اطلاعات اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی سال 1395 و با بکارگیری شاخص فقر آبی وضعیت حوضه‌های آبریز کشور و عوامل اثرگذار مشخص شده است. به طور کلی، نتایج نشان می‌دهد میانگین شاخص فقر آبی در کل حوضه‌های آبریز کشور برابر با 73/43 است. در این میان مؤلفۀ منابع و مصرف با 24/19 و 85/36 کم‌ترین مقادیر را در میان مؤلفه‌ها دارا هستند. که بیانگر سهم بالای منابع و مصرف بخش کشاورزی در ناپایداری آب حوضه‌های آبریز کشور است. همچنین بر اساس رتبه‌بندی شاخص فقر آبی، حوضه‌های آبریز کویر درانجیر، بلوچستان جنوبی، هامون جازموریان، قره‌سو و گرگان، کل- مهران و بندرعباس-سدیج ناپایدار و حوضه‌های آبریز سفیدرود بزرگ، مرزی غرب، دریاچه ارومیه و کارون بزرگ فاقد تنش آبی بوده و دارای پایداری کامل آبی می‌باشند. با توجه به نتایج لذا پیشنهاد می‌گردد تا در راستای برقراری مدیریت یکپارچۀ منابع آب با استفاده از رویکردهای جامع‌نگر به ارزیابی وضعیت منابع آبی مناطق پرداخته شود. همچنین با ترویج صرفه‌جویی در مصرف آب و کاهش سطح زیر کشت محصولات آبی کشاورزی کم آب بر و ارزش اقتصادی بالا می‌توان به بهبود شرایط ناپایدار آب دست یافت.

کلیدواژه‌ها