تغییرات اقلیمی یکی از مهم‌ترین تهدیدهای پیش‌روی امنیت غذایی و پایداری نظام‌های کشاورزی در قرن بیست‌ویکم به شمار می‌رود. این چالش در مناطق نیمه‌خشک، به دلیل محدودیت شدید منابع آب، افزایش وقوع خشکسالی، تخریب منابع طبیعی و فشارهای اجتماعی–اقتصادی، شدت بیشتری دارد. شهرستان مشهد در شمال‌شرق ایران نیز با مشکلاتی همچون کاهش منابع آب زیرزمینی، افزایش تقاضای غذایی و آسیب‌پذیری بخش کشاورزی در برابر تغییرات اقلیمی مواجه است. در چنین شرایطی، شناسایی و اولویت‌بندی گزینه‌های غذایی هوشمند اقلیمی که بتوانند هم‌زمان الزامات زیست‌محیطی، اجتماعی، اقتصادی و اجرایی را برآورده کنند، ضرورتی اساسی برای حرکت به سوی نظام‌های غذایی پایدار و تاب‌آور محسوب می‌شود. هدف این پژوهش، توسعه و کاربرد یک چارچوب تصمیم‌گیری چندمعیاره برای اولویت‌بندی گزینه‌های غذایی هوشمند اقلیمی در شرایط نیمه‌خشک شهرستان مشهد است.

در این مطالعه، یک مدل ترکیبی تصمیم‌گیری چندمعیاره مبتنی بر روش‌های بهترین–بدترین (BWM) و ارزیابی فاصله از راه‌حل میانگین (EDAS) توسعه داده شد. داده‌های پژوهش از طریق بررسی منابع علمی، مطالعات میدانی، مصاحبه‌های ساختاریافته و پرسشنامه‌های تخصصی جمع‌آوری شد. ارزیابی‌ها توسط ۱۳ متخصص شامل اعضای هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد و کارشناسان سازمان‌های دولتی مرتبط با کشاورزی و محیط‌زیست انجام گرفت. در مرحله نخست، شش معیار شامل سازگاری اقلیمی، کاهش اثرات محیط‌زیستی، پذیرش اجتماعی، ایجاد فرصت‌های اقتصادی، امکان‌پذیری اجرایی و انطباق قانونی و مقرراتی با استفاده از روش BWM وزن‌دهی شدند. نتایج نشان داد که معیار سازگاری اقلیمی با وزن ۰٫۲۳۰ مهم‌ترین عامل در ارزیابی گزینه‌های غذایی هوشمند اقلیمی است. پس از آن، معیارهای پذیرش اجتماعی (۰٫۲۰۵) و امکان‌پذیری اجرایی (۰٫۱۸۸) بیشترین اهمیت را داشتند که نشان‌دهنده نقش تعیین‌کننده شرایط اقلیمی، قابلیت پذیرش جامعه و امکان اجرای عملی راهکارها در مناطق نیمه‌خشک است.

در مرحله دوم، ۱۶ گزینه غذایی هوشمند اقلیمی با استفاده از روش EDAS رتبه‌بندی شدند. نتایج نشان داد که تولید غذا با استفاده از منابع انرژی تجدیدپذیر با بالاترین امتیاز ارزیابی (۰٫۹۷۳۷) در رتبه نخست قرار گرفت. این گزینه به‌عنوان یک رویکرد تولیدی، نه یک محصول غذایی خاص، نشان‌دهنده اهمیت کاهش وابستگی نظام تولید و فرآوری غذا به منابع انرژی فسیلی است. پس از آن، آبزی‌پروری پایدار و سازگار با اقلیم و محصولات زراعی مقاوم به خشکی به‌ترتیب رتبه‌های دوم و سوم را کسب کردند. در مقابل، گزینه‌هایی مانند غذاهای مصنوعی و گوشت‌های کشت‌شده آزمایشگاهی، به دلیل محدودیت‌های مرتبط با پذیرش اجتماعی، امکان‌پذیری اجرایی و شرایط بومی منطقه، پایین‌ترین رتبه را به دست آوردند.

یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که انتخاب گزینه‌های غذایی هوشمند اقلیمی باید بر اساس یک رویکرد چندبعدی و متناسب با شرایط محلی انجام شود و صرفاً بر مزایای زیست‌محیطی یا نوآوری فناورانه یک گزینه تکیه نداشته باشد. چارچوب پیشنهادی BWM–EDAS می‌تواند به‌عنوان یک ابزار تصمیم‌یار برای سیاست‌گذاران، برنامه‌ریزان کشاورزی و ذی‌نفعان نظام غذایی در جهت طراحی راهبردهای پایدار و مقاوم در برابر تغییرات اقلیمی مورد استفاده قرار گیرد. نتایج این مطالعه با اهداف توسعه پایدار، به‌ویژه اهداف ۲ (امنیت غذایی)، ۱۲ (تولید و مصرف پایدار) و ۱۳ (اقدام اقلیمی) همسو بوده و قابلیت کاربرد در سایر مناطق نیمه‌خشک با شرایط مشابه را دارد.