تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران

تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران

طراحی یک سیستم ترویج کشاورزی بازارمحور در استان یزد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
امیررضا رضایی
گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشکده اقتصاد و توسعه کشاورزی، دانشگاه تهران، کرج، ایران
10.22059/ijaedr.2026.415938.669437
چکیده
طراحی نظام ترویج کشاورزی بازارمحور در استان یزد

چکیده

نظام‌های ترویج کشاورزی در مناطق خشک ناگزیرند به‌طور هم‌زمان به چالش‌هایی همچون کمبود منابع، پراکندگی نهادی، نوسانات بازار و قدرت چانه‌زنی محدود بهره‌برداران خرد پاسخ دهند. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش‌شناسی سیستم‌های نرم (SSM)، به طراحی یک نظام ترویج کشاورزی بازارگرای متناسب با شرایط استان یزد پرداخت. داده‌های پژوهش از طریق یک کارگاه مشارکتی دو روزه با حضور ۲۹ نفر از متخصصان ترویج و توسعه کشاورزی که به‌صورت هدفمند و بر اساس تجربه حرفه‌ای انتخاب شده بودند، گردآوری شد. داده‌های حاصل از کارگاه پس از سازمان‌دهی موضوعی، با استفاده از مراحل توسعه تصویر غنی (Rich Picture)، تحلیل CATWOE، تدوین تعریف ریشه‌ای (Root Definition)، مدل‌سازی مفهومی، مقایسه با وضعیت ادراک‌شده دنیای واقعی و شناسایی تغییرات مطلوب و امکان‌پذیر مورد تحلیل قرار گرفت. یافته‌ها نشان داد که طراحی یک نظام ترویج بازارگرا مستلزم توجه هم‌زمان به مجموعه‌ای از نیازهای به‌هم‌پیوسته است؛ از جمله نیازسنجی محلی، توسعه بازار و زنجیره ارزش، هماهنگی میان ذی‌نفعان، تقویت سرمایه انسانی و اجتماعی، یکپارچه‌سازی دانش، توسعه خدمات مشاوره‌ای بخش خصوصی، تداوم نهادی، سرمایه‌گذاری و مدیریت ریسک بازار. بر اساس این یافته‌ها، الگوی پیشنهادی از سه زیرسامانه تعاملی تشکیل شد: تعامل میان ترویج، کشاورز، بازار و مصرف‌کننده؛ سیاست‌گذاری، مقررات و حمایت؛ و پژوهش، آموزش و یادگیری تطبیقی. این زیرسامانه‌ها از طریق پنج اصل اجرایی به یکدیگر پیوند می‌خورند: توسعه سرمایه انسانی و اجتماعی، پاسخگویی به بازار و جهت‌گیری زنجیره ارزش، حکمرانی غیرمتمرکز و پاسخگو، شبکه‌سازی میان ذی‌نفعان همراه با یادگیری تطبیقی، و مدیریت ریسک همراه با حمایت از بهره‌برداران خرد. این پژوهش با ارائه یک رویکرد مبتنی بر طراحی نظام، به ادبیات ترویج کشاورزی بازارگرا کمک می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه روش‌شناسی سیستم‌های نرم می‌تواند یک مسئله پیچیده و فاقد ساختار روشن در سطح منطقه‌ای را به یک معماری نهادی متناسب با شرایط محلی تبدیل کند. با این حال، مدل ارائه‌شده ماهیتی مفهومی دارد و پیش از اجرای آزمایشی، لازم است با مشارکت کشاورزان، بازیگران زنجیره ارزش، نهادهای مالی و مصرف‌کنندگان اعتبارسنجی شود.

واژگان کلیدی: ترویج کشاورزی بازارگرا؛ روش‌شناسی سیستم‌های نرم؛ نظام‌های نوآوری کشاورزی؛ حکمرانی غیرمتمرکز؛ زنجیره ارزش؛ مناطق خشک؛ استان یزد.
کلیدواژه‌ها
ترویج کشاورزی بازارمحور
روش‌شناسی سیستم‌های نرم
نظام‌های نوآوری کشاورزی
حکمرانی غیرمتمرکز
استان یزد
موضوعات

عنوان مقاله English

Designing a Market-Oriented Agricultural Extension System in Yazd Province

نویسنده English

Amir Reza Rezaei
Department of Agricultural Extension and Education, University of Tehran, Karaj, Iran
چکیده English

Agricultural extension systems in arid regions must respond simultaneously to resource scarcity, fragmented institutions, market volatility, and the limited bargaining power of smallholders. This study designed a context-specific Market-Oriented Agricultural Extension (MOAE) system for Yazd province, Iran, using Soft Systems Methodology (SSM). Empirical material was generated during a two-day participatory workshop with 29 agricultural extension and development experts purposively selected for their professional experience. Workshop statements were thematically organized and examined through rich-picture development, CATWOE analysis, root definition, conceptual modeling, comparison with the perceived real-world situation, and identification of feasible and desirable changes. The analysis identified interdependent needs related to local needs assessment, market and value chain development, multi-actor coordination, human and social capital, knowledge integration, private advisory services, institutional continuity, investment, and market risk management. The resulting design comprises three interacting subsystems: extension–farmer–market–consumer interaction; policy, regulation, and support; and research, education, and adaptive learning. Five implementation principles connect these subsystems: human and social capital development; market responsiveness and value-chain orientation; decentralized and accountable governance; multi-actor networking and adaptive learning; and risk management and smallholder inclusion. The study contributes a system-design perspective to the MOAE literature by showing how SSM can translate an ill-structured regional problem into a locally differentiated institutional architecture. The model remains conceptual and should be validated with farmers, value-chain actors, financial institutions, and consumers before pilot implementation.

کلیدواژه‌ها English

Market-Oriented Agricultural Extension
Soft Systems Methodology
Agricultural innovation systems
Decentralized governance
Value chains
Arid regions
Yazd province
REFERENCES
1.       Amghani, M. S., Miladi, H., Savari, M., & Mojtahedi, M. (2025). Factors influencing the agricultural extension model sites in Iran. Scientific Reports, 15(1), 9590. https://doi.org/10.1038/s41598-025-94151-6
2.       Amghani, M. S., Mojtahedi, M., & Savari, M. (2023). An economic effect assessment of extension services of agricultural extension model sites for irrigated wheat production in Iran. Scientific Reports, 13(1), 16947. https://doi.org/10.1038/s41598-023-44290-5
3.       An, Z., Yang, Y., Yang, X., Ma, W., Jiang, W., Li, Y., Chen, G., Zhang, W., Zhuang, M., Wang, C., & Zhang, F. (2024). Promoting sustainable smallholder farming via multistakeholder collaboration. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 121(21), e2319519121. https://doi.org/10.1073/pnas.2319519121
4.       Checkland, P. B. (1988). Information systems and systems thinking: Time to unite? International Journal of Information Management, 8(4), 239–248.
5.       Checkland, P. (1999). Soft systems methodology in action. John Wiley & Sons.
6.       Checkland, P., & Scholes, J. (1990). Soft systems methodology in action. John Wiley & Sons.
7.       Fofana, B., Halos-Kim, L., Akeredolu, M., Okiror, A., Sima, K., Naibakelao, D., Oluoch, M., & Iseki, F. (2020). Innovative agricultural extension value chain-based models for smallholder African farmers. Frontiers of Agricultural Science and Engineering, 7(4), 418–426. https://doi.org/10.15302/J-FASE-2020358
8.       Goodluck, A., Otieno, D. J., & Oluoch-Kosura, W. (2024). Understanding farmers’ perceptions on advisory services in Tanzania: Comparative insights from principal component analysis and Q-methodology. Heliyon, 10(14), e34541. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e34541
9.       Kirimi, F. K., Onyari, N. C., Njeru, L. K., & Mogaka, H. R. (2022). Extension–market linkages on banana commercialisation among smallholder farmers in Meru Region, Kenya. Journal of Agricultural Extension, 26(1), 18–26. https://doi.org/10.4314/jae.v26i1.3
10.   Kitajima, H. (2024). Introduction of the Smallholder Horticulture Empowerment and Promotion (SHEP) approach as an innovative agricultural extension model. African Journal of Food, Agriculture, Nutrition and Development, 24(3), 25902–25918. https://doi.org/10.18697/ajfand.128.24330
11.   Krishna, D., Kumbhare, N. V., Prabhakar, I., Swetha, B. S., & Ashoka, N. (2019). Innovations in market-led extension. International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences, 8(2), 3256–3263. https://doi.org/10.20546/ijcmas.2019.802.380
12.   Leeuwis, C., & Van den Ban, A. (2004). Communication for rural innovation: Rethinking agricultural extension. Blackwell Science.
13.   Ma, W., Abdul-Rahaman, A., & Issahaku, G. (2023). Welfare implications of participating in agri-value chains among vegetable farmers in Northern Ghana. Agribusiness, 39(3), 793–811. https://doi.org/10.1002/agr.21792
14.   Mahfud, K., Apriani, W., & Yasmin. (2024). Sustainable partnership models between farmers and agribusiness: An extension approach to enhancing competitive advantage. Proceeding of Research and Civil Society Desemination, 2(1), 391–395. https://doi.org/10.37476/presed.v2i1.83
15.   Miiro, R., Olupot, M., Jjagwe, G., Nalweyiso, Y., Jagwe, J., & Nahdy, S. (2024). How much do public extension workers contribute to market-oriented agricultural advisory services? Lessons from Northern Uganda. International Journal of Agricultural Extension and Rural Development Studies, 11(2), 43–62. https://doi.org/10.37745/ijaerds.15/vol11n24362
16.   Neuchâtel Group. (2008). Common framework on market-oriented agricultural advisory services.
17.   Ortiz-Crespo, B., Steinke, J., Quirós, C. F., van de Gevel, J., Daudi, H., Mgimiloko, M. G., & van Etten, J. (2021). User-centred design of a digital advisory service: Enhancing public agricultural extension for sustainable intensification in Tanzania. International Journal of Agricultural Sustainability, 19(5–6), 566–582. https://doi.org/10.1080/14735903.2020.1720474
18.   Ovwigho, B. O. (2014). Rethinking rural and agricultural development through market-oriented technologies in Africa. Sustainable Agriculture Research, 3(1), 85–94. https://doi.org/10.5539/sar.v3n1p85
19.   Promkhambut, A., Polthanee, A., Simma, B., Fox, J., & Rambo, A. (2023). Reconfiguring farming systems of smallholders with a market-led approach: A case study in Northeast Thailand. Sustainability, 15(16), 12144. https://doi.org/10.3390/su151612144
20.   Ruben, R. (2024). From market-based development to value chain transformation: What markets can (not) do for rural poverty alleviation? Journal of Rural Studies, 103328. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2024.103328
21.   Salehi, M., Abbasi, E., Bijani, M., & Shahpasand, M. R. (2021). Evaluation of agricultural extension model sites approach in Iran. Journal of the Saudi Society of Agricultural Sciences, 20(8), 506–518. https://doi.org/10.1016/j.jssas.2021.06.002
22.   Sen, L., Phuong, L. T. H., Chou, P., Dacuyan, F. B., Nyberg, Y., & Wetterlind, J. (2025). The opportunities and barriers in developing interactive digital extension services for smallholder farmers as a pathway to sustainable agriculture: A systematic review. Sustainability, 17(7), 3007. https://doi.org/10.3390/su17073007
23.   Swanson, B. E., & Rajalahti, R. (2010). Strengthening agricultural extension and advisory systems: Procedures for assessing, transforming, and evaluating extension systems. World Bank.
24.   World Bank. (2008). Agricultural innovation systems: An investment sourcebook.
تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران
دوره 57، شماره 2
تابستان 1405
صفحه 405-424