انتشارات دانشگاه تهران تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران 2008-4838 57 2 2026 06 22 Designing a Market-Oriented Agricultural Extension System in Yazd Province طراحی یک سیستم ترویج کشاورزی بازارمحور در استان یزد 405 424 108237 10.22059/ijaedr.2026.415938.669437 FA امیررضا رضایی گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشکده اقتصاد و توسعه کشاورزی، دانشگاه تهران، کرج، ایران 0000-0002-5286-763X Journal Article 2026 06 05 Agricultural extension systems in arid regions must respond simultaneously to resource scarcity, fragmented institutions, market volatility, and the limited bargaining power of smallholders. This study designed a context-specific Market-Oriented Agricultural Extension (MOAE) system for Yazd province, Iran, using Soft Systems Methodology (SSM). Empirical material was generated during a two-day participatory workshop with 29 agricultural extension and development experts purposively selected for their professional experience. Workshop statements were thematically organized and examined through rich-picture development, CATWOE analysis, root definition, conceptual modeling, comparison with the perceived real-world situation, and identification of feasible and desirable changes. The analysis identified interdependent needs related to local needs assessment, market and value chain development, multi-actor coordination, human and social capital, knowledge integration, private advisory services, institutional continuity, investment, and market risk management. The resulting design comprises three interacting subsystems: extension–farmer–market–consumer interaction; policy, regulation, and support; and research, education, and adaptive learning. Five implementation principles connect these subsystems: human and social capital development; market responsiveness and value-chain orientation; decentralized and accountable governance; multi-actor networking and adaptive learning; and risk management and smallholder inclusion. The study contributes a system-design perspective to the MOAE literature by showing how SSM can translate an ill-structured regional problem into a locally differentiated institutional architecture. The model remains conceptual and should be validated with farmers, value-chain actors, financial institutions, and consumers before pilot implementation. طراحی نظام ترویج کشاورزی بازارمحور در استان یزدچکیدهنظام‌های ترویج کشاورزی در مناطق خشک ناگزیرند به‌طور هم‌زمان به چالش‌هایی همچون کمبود منابع، پراکندگی نهادی، نوسانات بازار و قدرت چانه‌زنی محدود بهره‌برداران خرد پاسخ دهند. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش‌شناسی سیستم‌های نرم (SSM)، به طراحی یک نظام ترویج کشاورزی بازارگرای متناسب با شرایط استان یزد پرداخت. داده‌های پژوهش از طریق یک کارگاه مشارکتی دو روزه با حضور ۲۹ نفر از متخصصان ترویج و توسعه کشاورزی که به‌صورت هدفمند و بر اساس تجربه حرفه‌ای انتخاب شده بودند، گردآوری شد. داده‌های حاصل از کارگاه پس از سازمان‌دهی موضوعی، با استفاده از مراحل توسعه تصویر غنی (Rich Picture)، تحلیل CATWOE، تدوین تعریف ریشه‌ای (Root Definition)، مدل‌سازی مفهومی، مقایسه با وضعیت ادراک‌شده دنیای واقعی و شناسایی تغییرات مطلوب و امکان‌پذیر مورد تحلیل قرار گرفت. یافته‌ها نشان داد که طراحی یک نظام ترویج بازارگرا مستلزم توجه هم‌زمان به مجموعه‌ای از نیازهای به‌هم‌پیوسته است؛ از جمله نیازسنجی محلی، توسعه بازار و زنجیره ارزش، هماهنگی میان ذی‌نفعان، تقویت سرمایه انسانی و اجتماعی، یکپارچه‌سازی دانش، توسعه خدمات مشاوره‌ای بخش خصوصی، تداوم نهادی، سرمایه‌گذاری و مدیریت ریسک بازار. بر اساس این یافته‌ها، الگوی پیشنهادی از سه زیرسامانه تعاملی تشکیل شد: تعامل میان ترویج، کشاورز، بازار و مصرف‌کننده؛ سیاست‌گذاری، مقررات و حمایت؛ و پژوهش، آموزش و یادگیری تطبیقی. این زیرسامانه‌ها از طریق پنج اصل اجرایی به یکدیگر پیوند می‌خورند: توسعه سرمایه انسانی و اجتماعی، پاسخگویی به بازار و جهت‌گیری زنجیره ارزش، حکمرانی غیرمتمرکز و پاسخگو، شبکه‌سازی میان ذی‌نفعان همراه با یادگیری تطبیقی، و مدیریت ریسک همراه با حمایت از بهره‌برداران خرد. این پژوهش با ارائه یک رویکرد مبتنی بر طراحی نظام، به ادبیات ترویج کشاورزی بازارگرا کمک می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه روش‌شناسی سیستم‌های نرم می‌تواند یک مسئله پیچیده و فاقد ساختار روشن در سطح منطقه‌ای را به یک معماری نهادی متناسب با شرایط محلی تبدیل کند. با این حال، مدل ارائه‌شده ماهیتی مفهومی دارد و پیش از اجرای آزمایشی، لازم است با مشارکت کشاورزان، بازیگران زنجیره ارزش، نهادهای مالی و مصرف‌کنندگان اعتبارسنجی شود.واژگان کلیدی: ترویج کشاورزی بازارگرا؛ روش‌شناسی سیستم‌های نرم؛ نظام‌های نوآوری کشاورزی؛ حکمرانی غیرمتمرکز؛ زنجیره ارزش؛ مناطق خشک؛ استان یزد. https://ijaedr.ut.ac.ir/article_108237_18142bb03a56f647dc73d9d184228661.pdf